De volgende dag krijg ik weer zo’n bon om om de hoek op het terras van het café een croissant en een cappuccino te bestellen. Aan het tafeltje voor mij zitten drie heren gewichtig te discussiëren in het Calabrese. Ik snap er dus geen snars van. Terwijl ik van mijn cappuccino nip en ik mijn iPad openklap, voel ik dat een van de drie mannen in mijn richting kijkt. Hij zit wat uitgezakt in zijn armstoel en lijkt met dichtgeknepen ogen te zitten spieden. De overige twee zijn perfect uitgedost, heel wat jonger. Ze hebben een zonnebril op, dragen een kraaknet wit hemd en das en zijn  gladgeschoren tot aan de kruin. Met heel zijn zelfvoldane lichaamstaal lijkt de man te willen zeggen dat hij wel weet hoe de vork in de steel zit en hoe hij het probleem moet aanpakken. Kortom hij heeft veel weg van een maffiabaas met twee keurig uitgedoste lijfwachten. Hoogstwaarschijnlijk is dat in werkelijkheid helemaal niet zo. Maar waarom kom ik erbij? Wel, omdat de ‘maffiabaas’ sprekend lijkt op Robert De Niro in Goodfellas of nog beter, in één van zijn allerrecentste maffiarollen, als hij al wat op leeftijd en gezetter is, namelijk in Wise Guys. Wat verbeten lippen, dichtgeknepen ogen en een geveinsd speelse machogrijns,  meestal bij maffiabazen in films de voorbode van een gewelddadige uitbarsting, maar hier gelukkig niet. Alleen, deze man lijkt gewoon met zo’n houding door het leven te gaan, ook al is hij misschien gewoon de uitbater van een pizzabar of van een bouwonderneming. Vertrouwen straalt hij in elk geval niet bepaald uit, zelfvertrouwen in overvloed. Nu ik toch mijn Ipad bij de hand heb, doe ik alsof ik hem even rechtop zet en er doorheen scroll, terwijl ik eigenlijke inzoom om een portretfotootje te nemen van zijn ‘maffiakop’. Zo dat is dan ook weer gebeurd. De man blijft onverstoorbaar van onder zijn oogleden in mijn richting kijken terwijl hij zijn luitenanten aanspreekt. Zo te zien heeft hij niets verdachts opgemerkt. Wellicht is mijn verbeelding weer wat lichtjes op hol geslagen, maar gezien de verwevenheid van de Ndrangheta in het dagelijkse leven van Calabrië, is dat niet eens zo ver gezocht, vrees ik. 

Aspromonte

Ik reken af en breng mijn fiets in gereedheid voor de laatste kilometers op het Italiaanse vasteland. Mijn tocht zet ik verder zuidwaarts langs de Costa Viola, die zijn naam ontleent aan de prachtige tinten paars, rood en oranje die de ondergaande zon hier op het zeeoppervlak tovert. De SS18 leidt verder langs de kust naar Scilla. Op die strook kijk ik links uit op de zee en rechts op de uitlopers van het Aspromonte Gebergte (Aspromonte betekent ruige berg) , de meest zuidelijke keten van de Apennijnen met toppen van tussen de 1200 en 2000 meter. Zoals ongeveer overal in Italië is ook dit bergachtig gebied nu ingericht als een nationaal park, grotendeels bebost met kastanjebomen, beuken, dennen en sparren maar ook met grote oppervlaktes maquis-struikgewas, een ideale habitat voor everzwijnen, reeën, vossen, wilde katten en wolven. Er zijn bergtoppen, ravijnen, spectaculaire rotsformaties te zien en er zijn routes en trails bewegwijzerd voor hikers, die vertrekken vanuit het skioord Gambarie, naar bv de Monte Basilico (1730 m), de watervallen van Maesano of vanaf het Lago Menta, een stuwmeer, naar de watervallen van Amendola of naar de hoogste top van het park, de Monte Alto (1960 meter). Vanaf de westelijke kust kan men de Aspromonte inrijden via Strade Provinziale die vertrekken uit kustplaatsen als  Bagnara, Scilla of San Giovanni tot in Gambarie. Maar het park herbergt ook een uniek levend cultureel patrimonium, namelijk de laatste Griekssprekende dorpjes van Italië. 

Greko in de Aspromonte

In enkele dorpjes in de Aspromonte wordt nog een variant van het oud-Grieks gesproken, het Greko. Het gaat onder meer om de dorpjes Bova en Galliciano. Ook in Roghudi Nuovo en Bova Marina leven er nog Griekse gemeenschappen. In Roghudi Nuovo wonen de bewoners die vanwege overstromingsgevaar gedwongen werden te verhuizen uit het oorspronkelijke Roghudi, dat dieper in de bergen ligt. In het kuststadje Bova Marina wonen heel wat inwoners van Bova, die om economische redenen uit het bergstadje zijn weggetrokken. Helaas leven er vandaag in de Aspromonte nog hooguit enkele honderden, voor het merendeel bejaarde Greko-sprekenden. Wel hebben duizenden Calabrezen Griekse roots

Maar ook in Puglia woont nog een Griekssprekende gemeenschap. Zij spreken het Griko, een andere variant van het oud-Grieks in dorpen als Calimera, Martinano, Zollino en Corigliano d’Otranto. Ze maken deel uit van het zogenaamde ‘Grecia Salentina’, gelegen ten zuiden van Lecce. Grieks was in de tijd van de Byzantijnen tussen de zesde en de 11de eeuw de dominante taal in Zuid-Italië, maar verdween geleidelijk onder invloed van het oprukkende katholicisme en de Latijnse liturgie. Alleen in geïsoleerde streken als de bergen van Aspromonte bleef Greko bewaard. Het werd helemaal marginaal na de eenmaking van Italië, toen de Toscaanse versie van het Italiaans na de eenmaking over het hele nationale grondgebied ijverig werd gepromoot.  Toen er na WO II steeds meer scholen operationeel werden in de bergen van Calabrië, waar in het Italiaans werd onderwezen, werd geleidelijk aan alleen nog thuis Greko gepraat, zodat de taal met de opeenvolgende generaties verdween. 

-----------------------------------

1860: na Sicilië verovert Garibaldi Calabrië    

Hier ergens tussen Bagnara en Scilla landde op 23 augustus 1860 een bescheiden troepenmacht van 1500 republikeinen op het vasteland onder leiding van Garibaldi’s vertrouweling Enrico Cosenz. Maar eerst even een mythe de wereld uit helpen. Garibaldi was niet zomaar een avontuurlijke guerillero die met zijn duizend slecht bewapende roodhemden in een oogwenk het koninkrijk Napels wist te veroveren. Hij was een uitgekookte strateeg en wist handig de onvrede over het gebrek aan autonoom bestuur en de misnoegdheid bij de massa landarbeiders over hun onrechtvaardige behandeling in zijn voordeel te keren.  Toen hij met zijn roodhemden landde in Marsala op Sicilië stond hij tegenover een overmacht van 20.000 Napolitaanse soldaten van het koninkrijk. Maar hij had al maanden op voorhand contacten gelegd met de smeulende haarden van rebellie op het eiland. Met zijn inval sloeg die om in een ware revolte tegen het koninklijk gezag. In enkele weken kon hij meer dan 10.000 Sicilianen ervan overtuigen om zijn kant te kiezen en veroverde hij Palermo bliksemsnel.  Een maand later na de slag van Milazzo controleerde hij heel Sicilië en installeerde een militair bewind in de naam van de koning van het Italië-in-wording,  Victor Emmanuel II, die in Turijn zijn hoofdstad had.

Ook in Calabrië vergewiste hij zich eerst van de steun van bestaande verzetshaarden voor hij de oversteek waagde. Hij verzamelde de Calabrezen onder zijn roodhemden en zond die in het geheim de Aspromontebergen in om wat scoutingwerk te verrichten. Eerst moesten ze uitvissen waar ze actieve steun bij de lokale bevolking konden vinden en peilen naar de houding van de bevolking tegenover de Bourbon monarchie en naar het moreel en de slagkracht van haar zowat 100.000 soldaten. Zijn spionnen meldden dat er verzetsleiders in de bergen waren die hem wilden steunen, waarop hij een commando van 200 man de bergen instuurde om het verzet te organiseren. 

 Zelf beschikte hij  intussen over 3500 roodhemden uit Piëmonte en nog eens 2500 Siciliaanse vrijwilligers die wilden deelnemen aan de invasie. Daarmee moest hij het doen. Er waren intussen wel meer reguliere troepen uit Piëmonte geland op Sicilië, maar die dienden om er plaatselijk de orde te handhaven. De nacht van 18 augustus landde Garibaldi in Melito, de zuidelijke tip van de teen van Calabrië en trok op naar de grootste stad, Reggio di Calabria. Een garnizoen van de Napolitaanse troepen onder leiding van generaal Galloti verdedigde de stad, maar de Nationale Garde die de toegang tot de stad bewaakte, bleek Republikeins gezind en liet Garibaldi met zijn troepen gewoon passeren.  Het kwam tot een treffen op  de Piazza del Duomo in volle stadscentrum en de troepen van Gallotti trokken zich terug in het plaatselijke fort. Een tweede garnizoen onder leiding van generaal Briganti kwam naar Reggio met versterking, maar Garibaldi wist hen buiten de stadsmuren terug te slaan. Op 23 augustus landde een tweede troepenmacht van 1500 Republikeinen onder leiding van Enrico Cosenz op de kust tussen Bagnara en Scilla, zodat de Napolitaanse troepen tussen Villa San Giovanni (de huidige ferryhaven van waaruit de veerboten vertrekken naar Messina) en Scilla volkomen ingesloten waren door de troepen van Garibaldi en zijn luitenant Brixo in het oosten en die van zijn andere luitenant Cosenz in het westen. De versterkte forten van Scilla, Punta-di-Pezzo en Torre del Cavallo gaven zich over en de Bourbongeneraals capituleerden. Garibaldi liet de soldaten van de koninklijke troepen naar huis terugkeren of zich aansluiten bij zijn troepen. Heel Zuid-Calabrië was op vijf dagen in handen gevallen van Garibaldi. Het moreel van de koninklijke troepen zakte onder nul. Hele regimenten deserteerden, zelfs tot in Napels zelf, schrijft Friedrich Engels (jawel, die van het Communistisch Manifest) in een artikel dat op 24 september in de New York Daily Tribune verscheen en Garibaldi kon ongehinderd aan zijn veertiendaagse mars op Napels beginnen.

Garibaldi's triomfantelijke intocht in Napels, Museo Civico Castel Nuovo, Napoli

Na nauwelijks een half uurtje fietsen kom ik in Scilla aan.  Op een landtong in de zee, hoog op een klif, staat het imposante Castello Ruffo di Scilla, een ideale uitkijkpost om gevaar van over zee snel in het vizier te krijgen.  Op een terras tussen het Castello en de zee staat een vuurtoren als een baken tussen de zeeëngte van Messina en de open zee. 

Castello Ruffo di Scilla

In Magna Graecia was het Castello al een vesting tegen piraten. In de tiende eeuw gebruikten de Byzantijnen het als fort tegen invallen van Saracenen die inmiddels Sicilië hadden veroverd. Zo kwam Reggio di Calabria enkele keren in handen van de emirs, maar lang konden ze Calabrië nooit bezet houden. In de 11de eeuw veroverden de Normandiërs de burcht. Daarna werd het een kasteel van de koningen van Napels, eerst onder het Franse huis van Anjou en vanaf 1442 onder het Spaanse huis van Trastamara, de koningen van Aragon. Van 1533 tot in het begin van de 18de eeuw was het de residentie van de adellijke familie Ruffo, de hertogen van Calabrië. En het lot van zowat alle eeuwenoude gebouwen in deze regio onderging ook de trotse burcht. Eerst was er de aardbeving van 1783 en daarna die van 1908, die nog eens gepaard ging met een tsunami. Vandaag is het fort grotendeels gerestaureerd en doet het dienst als een regionaal museum.

------------------------------------

Het zeemonster Scylla

De naam ontleent het stadje aan het zeemonster Scylla dat zijn grot had in de klif waarop het kasteel is gebouwd. In de Griekse mythologie was Scylla aanvankelijk een jonge zeenimf die door de tovenares Circe in een bloeddorstig monster met zes hondenkoppen werd omgetoverd. Circe werd jaloers op de zeenimf, omdat de zeegod Glaucus op haar verliefd was. Toen hij Circe om raad vroeg hoe hij Scylla kon veroveren, werd Circe echter zelf verliefd op Glaucus en veranderde haar daarom in een monster, dat elk schip aanviel dat door de zeestraat van Messina probeerde te komen. Dat was het lot van Odysseus op zijn lange omzwervingen na de val van Troje. Wie door de zeestraat vaarde, stond voor een dilemma. Zeus had immers aan de andere kant van de zeestraat Charybdis geposteerd, een draaikolk die alle schepen de dieperik in zoog. Ook zij was een zeenimf, de dochter van de zeegod Posseidon en Gaea, die gestraft werd omdat ze het rijk van Zeus onder water had gezet. Haar straf was de gedaanteverwisseling in een draaikolk. Circe adviseerde Odysseus om voor Scylla te kiezen. Die kon hoogstens 6 manschappen van het dek meegraaien, terwijl Charybdis het hele schip kon  vernietigen.  

Ik rijd in een wijde boog om het kasteel heen langs de zee tot aan een pier en een vissershaventje, waar een belvedere uitkijkt over de straat van Messina bovenop de Scoglio d’Ullise, de klip van Odysseus. Daarna gaat het weer 10 km oostwaarts langs de Marina di Scilla, het toeristische strand met zijn parasolletjes en ligzetels mooi in het gelid voor de toeristen die vandaag 11 september maar met mondjesmaat zijn komen opdagen.  Enkele kilometers rotskust op en neer fiets ik verder tot in Villa San Giovanni, het haventje waar dagelijks overzetboten van en naar Messina aanmeren. Hier op het Punto Pezzo is de afstand over de stretto di Messina ongeveer 4 km. De overtocht duurt nauwelijks 20 minuten en er zijn maar liefst 70 vaarten per dag. Een brug tussen het vasteland en Sicilië is er nog altijd niet, maar als we de regering Meloni mogen geloven, komt die er wel.