‘s Anderendaags moet ik om 7 u de gort op. Mijn ferry van Grimaldi Lines naar Cagliari ligt te wachten in de haven. Ik koop enkele briochen - zo noemen ze hier de croissants - en plaats mijn fiets in de gigantische parkeergarage in de romp van het schip. Vanop het dek zie ik twee enorme mastodonten van cruiseschepen aangemeerd liggen. Venetië heeft deze drijvende flatgebouwen eindelijk verbannen, omdat ze de eeuwenoude funderingen van de historische stad aantasten en de flora en fauna van de lagune verwoesten. In Palermo is dat niet zo’n probleem, maar cruiseschepen blijven een gigantische luchtvervuiler en dat zeker in Italië, waar ze in ongeveer elke grote haven aanleggen (Genua, Livorno, Civitavecchia (bij Rome), Napels, Messina, Palermo, Bari, Ancona, Venetië, Cagliari). In de bloedhete zomers van Palermo zorgt hun uitstoot van zwaveldioxide en stikstofdioxide samen met het autoverkeer voor opstoten van geregistreerde acute ademhalingsstoornissen in de spoedafdelingen van de ziekenhuizen, zo blijkt uit een studie van 2011 (https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/1476-069X-10-31).

Cruiseschepen: grote luchtvervuilers

Cruiseschepen verbruiken gigantisch veel energie voor de grote motoren, de zwembaden, airco, keukens en verlichting en varen vaak nog op zware stookolie, die goedkoop is en veel zwavel bevat. Italië en Spanje hebben met hun vele havens waar cruiseschippen aanmeren de hoogste uitstoot van zwaveldioxide in Europa. Venetië, Civitavecchia en Livorno staan in de top tien van de meest door cruiseschepen vervuilde steden van Europa en cruiseschepen stoten in Europa gemiddeld 30 keer meer zwaveldioxide uit dan zijn 38 miljoen wagens.(https://www.transportenvironment.org/wp-content/uploads/2021/07/One-Corporation-to-Pollute-Them-All_English.pdf). De International Maritime Organization heeft in het MARPOL-verdrag in 2020 de regel ingevoerd dat het zwavelgehalte nog slechts 0,5% mag bedragen tegenover 3,5% vroeger, maar dat is nog steeds 50 keer meer dan het toegestane zwavelgehalte in dieselmotoren op het land.

Italo-Amerikanen

Een Italo-Amerikaan komt naast me staan en begint een babbeltje in het Engels. Hij wijst naar mijn fietszakken naast me en vraagt waar ik vandaan ben. België, dat onbeduidend landje, waar de stad Brussel de hoofdstad van is. Waar de hoge pieten van de EU de koers van Europa uitzetten, vult hijzelf lachend in. Hij woont in Hoboken in New Jersey dat ten opzichte van Manhattan aan de overkant van de Hudson River ligt. Hoboken had een belangrijke haven langs de Hudson, maar heeft door de enorme groei van de containervaart aan belang ingeboet. Veel van de verlaten industriële havengebouwen zijn nu residentiële blokken, die een prachtig zicht hebben op Manhattan, vertelt hij me. De Gentrification heeft in Hoboken net als in New York toegeslagen. Hoboken is een pleisterplaats van Italo-Amerikanen. Frank Sinatra is er geboren en een park is er naar hem genoemd. Ed, zo heet hij, is zijn familie gaan bezoeken in Avellino, een stad in de heuvelachtige uitlopers van de Apennijnen op 50 km van Napels. 

Na wat over en weer gevraag wat we in Sardinië gaan zoeken, waag ik het hem te vragen tot de hoeveelste generatie Italo-Amerikanen hij behoort. Eds overgrootvader ging zoals vele Zuid-Italianen rond 1900 zijn geluk beproeven in de nieuwe wereld vertelt hij. Zijn grootvader werd al in de VS geboren, want de vrouw met wie zijn overgrootvader huwde, woonde toen al in New Jersey.

Italianen, een volk van emigranten

De meeste Zuid-Italianen zoals de overgrootvader van Ed vluchtten rond de eeuwwisseling voor de armoede of na aardbevingen, zoals die in de straat van Messina in 1908. In totaal verhuisden er ongeveer 4 miljoen naar de VS tussen 1880 en 1920, later nog eens anderhalf miljoen. Van hen waren er heel wat mannelijke singles die in de winter of na enkele jaren terugkeerden naar hun familie in het thuisland met de opbrengst van hun harde werk, de zogenaamde ‘ritornati’.  Ze werkten als arbeiders in de havens en in andere grote infrastructuurwerken van de boomende grootsteden aan de Noordoostkust in staten als New York, Rhode Island, New Jersey, Massachussets en Pennsylvania. Weinigen werden er boer, wel begonnen sommigen kleine winkeltjes op te starten in de ‘Little Italies’ van de steden, waar meestal Italiaans gesproken en gegeten werd en waar de tradities van het thuisland werden gekoesterd. Vandaag verklaren ongeveer 18 miljoen Amerikanen Italiaanse voorouders te hebben. Ed dus ook. Ook zijn vader en zijn moeder zijn allebei Italiaans.  Hij brak met de traditie en woont samen met een vrouw wiens voorouders uit Hongarije naar Cleveland, Ohio immigreerden. 

Little Italy NYC

Italiaanse immigranten in de VS, anno 1891

1891 New Orleans, Louisiana, de moord op een lokale politiesheriff, gevolgd door een lynchpartij op Italiaanse immigranten. We zitten middenin de immigratiegolf van Zuid-Italianen die de VS binnenkomen. Niet alle Italianen kwamen de VS binnen via Ellis Island, de toegangspoort tot New York in het Noord-Oosten. Sommige Italianen trokken ook rechtstreeks naar de Zuidelijke staten waar de eigenaars van katoenplantages en andere grote landeigenaars op zoek gingen naar immigranten om het werk in plantages te doen dat vijftig jaar eerder nog door zwarte slaven werd verricht. Een lokale politiechef werd vermoord en negen immigranten werden opgesloten. De kranten zweepten de gemoederen op en hadden het over luie bedelaars en gewelddadige criminelen. Een menigte verzamelde voor de gevangenis, brak binnen en lynchte 11 Italianen. The New York Times, nu zowat een toonbeeld van anti-racistische, tolerante pers, loofde toen de lynchers die een waarschuwing hadden laten horen aan de andere Italiaanse ‘criminelen’. Lynchen van zwarten door ‘mobs’, die het aangedurfd hadden het met een blanke vrouw aan te leggen of van blanken te stelen, waren geen uitzondering in die dagen in the deep South. Italianen die op de plantages werkten en in houten barakken tussen de zwarten leefden, werden in de ‘Times’ afgeschilderd als ‘handlangers die verbroederden met de zwarte bruten, geniepig gespuis en afstammelingen van bandieten en moordenaars' en werden vergeleken met “ratelslangen”. De lynchpartij werd  een diplomatieke rel van jewelste met Italië, waardoor president Harrison zich genoodzaakt zag om in zijn State of the Union te beloven dat US-burgers van vreemde origine zouden worden beschermd tegen lynchpartijen. Zwarte VS-burgers genoten die bescherming niet. Als een gebaar van verzoening naar Italië introduceerde hij een Columbusdag ter ere van de ontdekking van Amerika zodat Italianen een plaats kregen in de ontstaansgeschiedenis van de VS. Columbus was een Italiaan, maar zette nooit een voet aan wal op Amerikaanse bodem. Hij ontdekte wel enkele eilanden voor de kust van Mexico en Midden-Amerika zoals Puerto Rico, de huidige Dominicaanse Republiek en Cuba. In 1921 en 1924 werden in twee Immigration Acts het aantal toegelaten immigranten uit een bepaald Europees land beperkt tot 3% van de al in de VS aanwezige gemeenschap op basis van een volkstelling uit 1910, in 1924 werd dat verstrengd tot 2% op basis van een volkstelling uit 1890, wat emigreren naar de VS uit Noord-Europa, veel meer slaagkansen bood dan emigreren uit Zuid- of Oost-Europa.  De afkeer van Italianen werd immers ook gevoed door de vijandigheid tegenover de katholieken bij de oorspronkelijke protestantse founding fathers, de white anglo-saxon protestants of wasps. Een extreme uitwas hiervan waren de white supremacists van de Ku Klux Klan, die zich niet alleen tegen zwarten, maar ook tegen Italianen keerden. Nog een factor was dat de Italianen vooral als blue collar workers actief waren en zich zoals in hun thuisland organiseerden in bonden om betere arbeidsvoorwaarden af te dwingen in de industrie, de havens, de mijnen en de bouwsector en al snel als agitatoren en anarchisten gebrandmerkt werden. Het beroemde anarchistische duo Sacco en Vanzetti werd - ten onrechte, zo bleek achteraf - veroordeeld voor roofmoord tot de doodstraf in een proces dat bol stond van vooringenomenheid tegen dit soort linkse Italianen en hun strijdbare opvattingen.

Een brandversneller voor racisme op Binnenlandse Zaken in 2018

Je zou verwachten van een volk dat vele generaties terug zelf uit wanhoop de oceaan overstak naar de VS, Argentinië en Brazilië om de armoede te ontvluchten en daarbij blootgesteld werd aan discriminatie en racisme, toch met wat meer begrip zou reageren op de stroom asielzoekers die met gevaar voor hun leven de Middellandse Zee overstaken in gammele sloepen en op de Italiaanse kust landden. 

Vooral in Noord-Italië, maar in mindere mate ook in het zuiden, hadden ze daar in elk geval geen oren naar.  Italië had in het verleden niet massale immigratiestromen gekend zoals Frankrijk, Duitsland, België, Spanje of het Verenigd Koninkrijk. Daar was immigratie al 'genormaliseerd', terwijl Italië er totaal niet op was voorbereid. 

Tussen 2014 en 2016 landden jaarlijks 150.000 vluchtelingen op de Italiaanse kusten. Ze waagden de oversteek vanuit Libië  De gemediatiseerde chaos op de kusten  maakte de immigratie overigens veel zichtbaarder en versterkte het gevoel van overrompeling in een land dat het economisch al niet voor de wind ging en waar er nauwelijks opvangplaatsen waren voor vluchtelingen. Ze belandden uiteindelijk in de steden, waar de onvrede over de vele Afrikanen in het straatbeeld  jaar na jaar toenam.

Om de paniek in te dijken en weerbaarheid te demonstreren vond de centrum-linkse regering van  sociaaldemocraten er niets beter op dan in 2017 een akkoord te sluiten met de West-Libische regering om tegen forse betaling de sloepen en rubberboten te beletten de oversteek te wagen. Zo omzeilden ze het verbod op pushbacks (terug in zee duwen van de sloepen) dat geldt in de EU volgens het Vluchtelingenverdrag en het Europese Mensenrechtenverdrag. Ze leidden daarvoor de Libische kustwacht op en rustten ze uit met patrouilleboten.  De vluchtelingen van de geënterde sloepen en boten werden gevangen genomen en in detentiekampen gestopt, waar ze in de vreselijkste omstandigheden moesten zien te overleven en overgeleverd waren aan de grillen van ongedisciplineerde gewapende milities onder leiding van een soort warlords. Sinds de omverwerping van het regime van Kadhafi is Libië verzeild geraakt in een failed state, waar twee regeringen elk een stuk grondgebied controleren en waar coalitievorming tussen gewapende milities de krachtverhoudingen bepalen. Niettemin was het drastische plan om de kustwacht in te zetten succesvol. Het volgende jaar daalde het aantal gestrande vluchtelingen naar ongeveer 50.000. Maar in de EU bleef intussen wel de voor Italië vermaledijde verordening van Dublin van kracht die bepaalde dat asielzoekers moesten asiel aanvragen in het land waar ze voor het eerst voet aan wal zetten. Dat betekent dat andere landen asielzoekers steevast doorverwezen naar Italië, waar het gevoel groeide dat Europa zijn migratieprobleem op Italië afwentelde.

En toen, in juni 2018, werd de meest wanstaltige populistische regering gevormd die Italië sinds de tweede wereldoorlog had gezien. De anti-establisment  partij, de Vijfsterrenbeweging en de extreem-rechtse Lega van Matteo Salvini, de tegenhanger van het Vlaams Belang en de Nederlandse PVV van Wilders, waren als winnaars uit de verkiezingen gekomen en gingen samen besturen. Salvini werd minister van Binnenlandse zaken en vloog met zijn helicopter van piazza naar piazza om elke plaatselijke rel met vluchtelingen, Roma of migranten mediatiek op te blazen tot nationale proporties. Hij voerde een geslotenhavenbeleid voor ngo-schepen met opgeviste vluchtelingen die probeerden aan te meren in Italiaanse havens, verketterde de ngo’s (hulporganisaties) en kloeg ze als criminele mensensmokkelaars aan. Zijn beleid was één lange anti-immigrantencampagne op kosten van de staat en een brandversneller voor het smeulende racisme. Gelukkig voor het land  vergaloppeerde hij zich door de regering te laten vallen, waarna hij door een slimme zet van de Vijfsterrenbeweging, die een nieuwe coalitie sloot met de Partito Democratico, met lege handen achterbleef.