Het is dinsdag en de volgende twee dagen heb ik lange ritten gepland, 90 km gemiddeld. Het oorspronkelijke plan was immers: op vier dagen van Zuid- naar Noord-Sardinië, waar ik  in Olbia de veerboot naar het Italiaanse vasteland wil nemen. Eenvoudig wordt dat niet, want verder noordwaarts kom ik in een bergachtig gebied terecht met grotere niveauverschillen en meer hoogtemeters.

De prehistorische Nuraghe-cultuur

Villamar ligt middenin een streek waar tientallen Nuraghe in het landschap verrijzen. Nuraghe zijn torens van opeengestapelde stenen die dateren uit het bronzen tijdperk. Ze werden gebouwd door een volk dat hier al leefde lang voor de Feniciërs nederzettingen begonnen op te trekken op het eiland. Archeologen spreken bijgevolg van een Nuraghe-tijdperk dat dateert van de 18de eeuw voor Christus tot 200 voor Christus. Algemeen wordt aangenomen dat met de invallen van de Feniciërs het Nuraghevolk van de kust naar het binnenland trok en de cultuur onder de Feniciërs en de Romeinen hier bleef overleven. Sommige van deze Nuraghe zijn twintig meter hoog en bevatten gewelfde kamers die als een soort erker tegen de toren zijn aangebouwd. Rond sommige Nuraghe zijn zelfs volledige dorpen opgetrokken. Nergens is dat beter zichtbaar dan in de Su Nuraxi di Barumini, die in de jaren 1950 werd blootgelegd door de Sardische archeoloog Giovanni Lilliu en inmiddels Unesco World Heritage is. Barumini ligt 12 kilometers ten noordwesten van Villamar en ik moet maar een kleine omweg maken om daarna terug op mijn uitgestippelde route noordwaarts uit te komen langs de SP35. Su Nuraxi werd rond 1350 voor Christus gebouwd en zou tot de derde eeuw voor Christus bewoond gebleven zijn. De Nuraghe stond in voor de verdediging van zijn bewoners. Hij was oorspronkelijk 18,6 meter hoog en heeft een kegelvormig dak, de zogenaamde tholostoren. In het hoogste gedeelte van het bouwwerk zijn de gestapelde basaltstenen kleiner. De toren is gebouwd over een binnenplaats met een waterput en bevat drie boven elkaar liggende kamers die onderling verbonden zijn door een trap. Errond werden in een latere fase vier torens met schietgaten gebouwd die onderling verbonden zijn door een muur. In de Late Bronstijd 1100-800 voor Chr. werden de huizen van het dorp gebouwd, waarvan alleen de cirkelvormige funderingen zijn overgebleven. Er is ook een centraal raadhuis zichtbaar met een cirkelvormige stenen bank, waar religieuze rituelen plaatsvonden.  Contact met de Fenicische cultuur had plaats in de 5de eeuw voor Christus, al een eind in de IJzertijd.

Su Nuraxi di Barumini, 'Raadhuis', Sardinië

Over heel Sardinië liggen niet minder dan 7000 van deze Nuraghe verspreid. Om de haverklap kom je bordjes met verwijzingen naar Nuraghe tegen langs de wegen van centraal Sardinië.  Ik breng een blitzbezoek aan  Su Nuraxi en ik blijf zitten met hetzelfde gevoel als in Mykene op de Griekse Pelopponesos, dat rond dezelfde tijd is gebouwd: stenen muren, gangen, fundamenten, kleine tunneltjes: hier heeft een bezoeker heel veel verbeelding nodig om zich een voorstelling te maken van hoe deze prehistorische gemeenschap leefde. Op Sardinië waren heel veel mineralen voorhanden en het Nuraghevolk telde vele bedreven ambachtslui. Er werden meer dan 500 bronzen beeldjes van krijgers en stamhoofden gevonden op de sites, die getuigen van hun vakmanschap.  

Parco della Giara

Veel langer op de site blijven kan ik niet, want de rit van vandaag is lang. Ik rijd nu westwaarts op de SP5 naar Tuili. Bij dit dorpje bevindt zich een ingang en een bezoekerscentrum van het Parco della Giara. Het park ligt ten noorden van het dorp op een ruig basaltplateau,  waar in en rond de moerassen en ‘Pauli’, natuurlijke drinkpoelen, unieke flora als orchideeën, bloemsoorten en wilde kruiden groeien. Dit gebied is het territorium van de unieke Giara-paarden, de zogenaamde Cavallini della Giara, die hier in het wild leven en goed herkenbaar zijn aan hun lange manen. Met de vele Nuraghe waardoor het is omgeven heeft het een aura van oeroude ongereptheid.

Parco della Giara, Cavallini

Aangekomen op de SP46 rammelt mijn maag alweer. Daarom sla ik linksaf naar Ussuramanna, dat zo’n 500 meter zuidwaarts ligt en hoop dat ik voedsel vind.  Daar aangekomen trekken enkele muurschilderingen mijn aandacht.

Muurschilderingen, volkskunst in de dorpen

 In één ervan staat op een enorme witte muur een landelijk tafereel geschilderd van een ossenspan dat het land omploegt, van een boer die het koren dorst met een dorsvlegel en van een jongen die turf in plakken snijdt. Het lijkt bijna sociaal realisme uit het communistisch tijdperk. Even verderop kijkt een oud vrouwtje me toe terwijl haar armen leunen op een raamkozijn, maar dat is natuurlijk optische illusie. Er is helemaal geen raam, alleen een muurschilderij. In een heel andere stijl staat de heilige maagd afgebeeld met geharnaste ridders en wapenschilden aan haar voeten. Alle stijlen lopen hier door elkaar, maar centraal lijkt toch het thema van hoe de voorouderlijke plattelandsgemeenschap in haar levensonderhoud voorzag. Ik had al muurschilderingen gezien in Villamar, Pimentel en Samantzai, maar nu wordt me steeds duidelijker dat het een zeer verspreid fenomeen is in Sardinië. Het heeft zijn oorsprong in de jaren zestig van de vorige eeuw, toen Dioniso, een anarchistisch collectief aan de slag ging met muurschilderingen in Orgoloso, nu een vrij bekend dorp in Barbagia, Na Dionisos kwamen andere kunstenaarscollectieven zich uitleven in Orgoloso en werd het een toeristische pleisterplaats. Momenteel telt het dorp een honderdvijftigtal muurschilderingen, niet alleen op blinde muren, maar ook op de voorgevels van huizen.

Het politieke activisme van de jaren zeventig gaf de voorkeur aan de uitbeelding van sociaal protest, aan de klassenstrijd van de arme boeren voor een menselijker bestaan, aan het harde leven van herders enz. In San Sperate meer naar het zuiden gebeurde rond die tijd iets gelijkaardigs. Daar begon Pinuccio Sciola met muurschilderingen en toverde het Zuid-Sardische dorp om in een openluchtmuseum.

Het is niet altijd grote kunst, maar de muurschilderingen zijn wel een uiting van een soort collectief plattelandsgeheugen, dat geworteld is in authentieke tradities, maar ook in sociale strijd. Puur Sardisch is dat niet, want de eerste muurschilderingen zijn ook de uitdrukking van de tijdsgeest in de jaren zeventig, van bevrijding uit de onderdrukking, van strijd en solidariteit over de grenzen heen. De jaren zeventig waren de tijd van de bevrijding uit de dictaturen van Franco in Spanje, die van Salazar in Portugal (de anjerrevolutie) in 1974 en het einde van het Kolonelsregime in Griekenland in datzelfde jaar en die tijdsgeest zit in de schilderijen ingebakken. Enkele decennia later begon Giorgio Casu in San Gavino Monreale, ook in de zuiwestelijke Campidano-regio, in zijn eigen unieke stijl ook de muren te beschilderen. Vandaag telt het dorp er 41. 

Tegenwoordig zijn de thema’s en de stijlen waarin wordt geschilderd heel divers van comic tot poster stijl (pop art), graffiti art (banksys) tot hyperrealisme, naïef primitivisme en expressionisme. En dat blijkt hier ook in Ussuramanna.

Bier

Ik maak van de gelegenheid gebruik om de enige plaatselijke bar te bezoeken voor een koffie en een broodje en ook hier weer valt het me op: de Sarden drinken bier en veel bier. Het is 13 uur en het geluidsvolume van de conversaties verraadt dat hier al wat alcohol heeft gevloeid. In Italiaanse bars is dat op dit uur toch niet denkbaar, overvalt me de gedachte. Drinken Sarden dan zoveel meer bier dan de Italianen van het vasteland? Jazeker. Gemiddeld drinken ze 60 liter bier per persoon per jaar, dat is het dubbele van de Italianen. En niet zomaar om het even welk bier.  Ichnazu is het lokaal gebrouwen bier en is er razend populair.