Palermo onder de Hohenstaufen

Om de vrede met het Heilig Roomse Rijk te verzekeren liet Willem II zijn tante Constance uit het klooster weghalen en huwelijkte haar uit aan Heinrich VI, de zoon van de keizer van het Heilig Roomse Rijk, Frederik Barbarossa. Een gepland huwelijk dat ook moest beletten dat zijn neef Tancred, graaf van Lecce aanspraak zou kunnen maken op de troon. Twee jaar na de dood van Willem II werden Heinrich en Constance in 1191 keizer en keizerin gekroond door paus Celestius III en hield het koningshuis Hauteville op te bestaan.

Troonpretendent Tancred pleegt militaire coup

De keerzijde van het huwelijk van Constance met Hendrik VI was dat het koninkrijk Sicilië in handen kwam van een Hohenstaufer. Zoals verwacht liet Tancred, die andere troonpretendent en een bastaardzoon van Willems jong gestorven broer Rogier III, dat niet zomaar gebeuren. Als bevelvoerder over de Normandische vloot had hij samen met Margaritus van Brindisi expedities geleid naar Egypte en Cyprus en toen Willem II stierf in 1189 pleegde hij een militaire coup en nam de macht over. Hij wist aanvankelijk het keizerlijke leger van Heinrich VI dat naar Sicilië trok buiten te houden en gijzelde Constance in Napels. Paus Celestius III pleitte voor vrijlating bij Tancred en verkreeg die ook in ruil voor diens kroning tot koning. Maar Tancredi moest al snel een opstand van moslims neerslaan en daarna ook nog vijandige baronnen vrezen die het voor Constance opnamen. Tot overmaat van ramp landde Richard II Leeuwenhart in 1191 met een gigantische vloot in Messina op zijn kruisvaart naar Palestina en eiste de schepen, uitrusting en geldelijke steun op die Willem II hem had beloofd. Zijn zus was immers Joan Plantagenet, de weduwe van Willem II.  Tancredi had ze echter onder huisarrest geplaatst en Richard eiste haar vrijlating. Die vrijlating wou Tancredi wel toestaan, maar hij weigerde hem de beloofde steun  voor de kruistocht te geven. Intussen was Messina de locatie geworden waar de deelnemers aan de derde kruisvaart samentroepten, want ook Philip August, de Franse koning had er zijn troepen gestationeerd met alle overlast vandien voor de lokale bevolking. De locals kregen het al vlug aan de stok met de Engelsen en probeerden ze buiten de stadsmuren te houden. Richard meende dat hij hen een lesje moest geven en viel de stad binnen en liet zijn troepen de stad plunderen en delen ervan in as leggen. Tancred die geen partij was voor het Engelse leger en die zowel tegen de rebellie in Sicilië als tegen de Duitse troonpretendent Heinrich VI moest opboksen, had geen keuze en deed een aantal toegevingen. De dood van Tancred in 1894 deed de machtsstrijd kantelen in het voordeel van Heinrich VI en Constance. Ze riepen daarbij de hulp in van een vloot uit Genua en Pisa, die Napels en later ook Palermo opnieuw innamen.

Hendrik VI, Codex Manesse, Heidelberg

Heinrich VI koning van Sicilië

Uiteindelijk trok Heinrich VI In 1194 met zijn leger naar Palermo en  werd hij als eerste Hohenstaufer in de kathedraal van Palermo tot koning van Sicilië gekroond, nadat hij de troonpretendent Willem III en Margaritus op beschuldiging van samenzwering in Duitsland gevangen zette en liet blind maken. Met de paus onderhandelde hij om Sicilië in het Heilig Roomse Rijk op te nemen in ruil voor het ondernemen van een nieuwe kruistocht, maar de onderhandelingen liepen spaak, onder meer door een nieuwe rebellie van Siciliaanse opstandelingen. Die werd genadeloos neergeslagen door de ridders van de Teutoonse orde, zowat het keurkorps van de keizer, dat bekend stond om zijn bikkelharde represailles tegen haarden van opstandigheid. Hoewel Hendrik VI in Sicilië vooral herinnerd wordt als de genadeloze onderdrukker van opstanden, wordt hij door heel wat historici geprezen als een bekwaam heerser die een immens rijk wist samen te houden. 

Heinrich VI, keizer van Heilig Roomse Rijk tegen de pausen

De 10de, 11de en 12de eeuw staan in de kerkgeschiedenis bekend voor het groot aantal tegenpauzen die ze voortbrachten. Soms waren er meningsverschillen tussen kardinalen onderling, maar meestal flakkerde een latent conflict tussen paus en keizer op.  De Duitse keizers zagen het Roomse Rijk als de voortzetting van het West-Romeinse Rijk en zichzelf als de opvolgers van de laatste christelijke Romeinse keizers. Pausen vochten een investituurstrijd uit met de Duitse keizers over de vraag wie de prinsbisschoppen, de bisschoppen, abten en andere hogere geestelijken mocht benoemen.  In 1122 kwam er een voorlopig eind aan de ruzie met het Concordaat van Worms, waar de paus de priesters het recht gaf om in hun bisdom de bisschop te verkiezen. Maar Keizer Frederik I Barbarossa daagde de paus uit door zijn Roomse Rijk ook voortaan Heilig te noemen en daarmee duidelijk te maken dat hij de wereldlijke macht rechtstreeks van God kreeg en de kroning tot keizer door de paus een ceremoniële bijkomstigheid was. Heinrich VI, zijn tweede zoon, wilde het keizerschap zelfs erfelijk maken binnen het huis van de Hohenstaufen, maar dat was niet naar de zin van paus Celestinus III en de Duitse keurvorsten. Bovendien 

en keizer van het Heilig Roomse Rijk nu ook koning van Sicilië werd, was allesbehalve het gewenste scenario voor paus Celestinus, want nu lagen zijn eigen pauselijke staten ingesloten tussen Noord-Italië en Zuid-Italië, twee gebieden waar Hendrik VI het voor het zeggen had. Bovendien beschouwde hij Sicilië als een pauselijk leen. De vete tussen keizer en paus kreeg een nieuw elan. Na zijn overwinning op de aanhangers van Tancred van Lecce, trok Hendrik VI naar Rome , zette de paus af en installeerde een tegenpaus, Clemens III, die hem vervolgens tot keizer kroonde.

Frederik II

In 1197 stierf Hendrik aan de gevolgen van een malaria-aanval nadat hij zijn driejarige zoon Frederik II als troonopvolger en keizer van Duitsland had aangeduid. Kort daarna stierf ook moeder Constance, zodat Frederik II in Palermo werd opgevoed door vreemde leraars en mentoren. Hij bleek al vlug een erg begaafde, nieuwsgierige jongen te zijn die vlot talen leerde, zijn kennis van de wetenschappen en de toenmalige wereld gretig bijwerkte en zo een zeer erudiete indruk maakte. Op zijn vijftiende trouwde hij met de dochter van koning Alfons II van Aragon door toedoen van Paus Innocentius III. 

Frederik II, koning van Sicilië en keizer Heilig Roomse Rijk

Pas in 1212 trok hij naar Duitsland en in 1220 werd hij door paus Honorius III tot keizer gekroond, maar hij moest plechtig beloven dat hij een nieuwe kruistocht zou ondernemen om Jeruzalem te bevrijden en er het christelijk gezag te herstellen. Frederik was echter zo doordrenkt van de Arabisch-Byzantijnse hofcultuur uit zijn jeugd dat hij zich eerst een tijdlang in Palermo ging vestigen. Al vlug kwam het tot een hoog oplopende ruzie met de nieuwe paus Gregorius IX, die hem herinnerde aan zijn belofte  van een kruistocht en hem uiteindelijk in de ban van de kerk sloeg. De kruistocht kwam er toch maar verliep heel anders dan de paus zich had voorgesteld. Frederik onderhandelde met sultan Malil Al Kamil en wist zonder slag of stoot zich in Jeruzalem tot koning te laten kronen in de Heilige-Grafkerk en ook nog eens een respectvol bezoek te brengen aan de Al-Aqsamoskee aldaar. Een verzoeningsgebaar dat allerminst door de paus en de daar aanwezige ridderordes van de Tempeliers en de Hospitaalridders werd gesmaakt. De paus vond dat hele vriendschappelijk gedoe met de moslimheersers zo wansmakelijk dat hij een ware leugencampagne startte tegen de keizer. Een tweede reden voor de haat tegen de keizer was zijn initiatief met het Liber Constitutionum Regni Siciliae, een soort codex Napoleon avant la lettre waarin de rechtspraak aan onafhankelijke rechtbanken werd overgedragen en de invloed van het kerkelijke canonieke recht werd ingeperkt en de landeigenaren hogere belastingen moesten betalen. Maar hij regeerde ook met ijzeren hand en sloeg elk verzet van adel of volk neer. Toch wordt hij ervaren als de laatste grote Sicilaanse vorst die affiniteit had met zijn volk. Hij werd begraven in de kathedraal van Palermo samen met zijn jong gestorven vrouw Constance van Aragon en zijn vader Hendrik VI. In zijn regeerperiode kende het eiland de laatste opflakkering van de eeuwenlange bloei op Sicilië.

Pausen willen geen Hohenstauf meer op de troon in Sicilië

Na de dood van Frederik II in 1250 probeerde de paus in Rome weer vat te krijgen op Zuid-Italië door zich te bemoeien met diens opvolging. In geen geval mocht nog een Hohenstaufer op de troon komen. Aanvankelijk gebeurde dat wel, eerst met Conrad, een zoon uit zijn huwelijk met Yolanda van Brienne, daarna toen Conrad aan malaria overleed, met Manfred, een zoon die hij had met Bianca Lancia een Piëmontese minnares waarmee hij op zijn sterfbed in het huwelijk was getreden. Manfred trad op als regent van Conrads minderjarige zoon Conradin. Om te voorkomen dat Manfred op de troon kwam, bracht paus Alexander VI zelfs een leger op de been en trok tegen Manfred ten strijde, met weinig succes evenwel.  Manfred werd populair en met de steun van de Sicilianen liet hij zich in de kathedraal van Palermo tot koning kronen in 1258.

Maar de pauzen gaven niet op. In 1266 richtte Clemens IV een coalitie op met soldaten uit alle windstreken in een poging om Manfred alsnog militair te verslaan. Datzelfde jaar kroonde hij Karel van Anjou, broer van de Franse koning Louis IX tot koning. Het kwam tot een treffen bij Benevento en de pauselijke troepen gesteund door Karel van Anjou wonnen ditmaal wel. Manfred stierf op het slagveld, zijn vrouw Helena na vijf jaar gevangenschap en zijn jonge zoontjes bleven dertig jaar opgesloten in het fort van Castel del Monte in Puglia. De enige erfgenaam van de Hohenstaufen, Conradin, zoon van Conrad, trok toen met een leger vanuit Beieren naar Italië waar hij in 1268 werd verslagen in Tagliacozzo. Conradin zelf werd opgepakt en op de markt van Napels onthoofd. Na de dood van deze laatste Hohenstauf zouden de belangrijkste Duitse graven, hertogen en aartsbisschoppen, de zogenaamde keurvorsten uit de hoge adel, de keizer verkiezen. Met de Habsburger Albrecht II zou het Habsburgse huis pas in 1438 opnieuw de erfelijkheid van de keizer invoeren. 

Slag bij Benevento waarbij de Hohenstauf Manfred het leven liet, miniatuur uit de Cronica Nuova, bibliotheek van het Vaticaan

Het schrikbewind onder Karel van Anjou en de Siciliaanse Vespers in 1282

Na de onthoofding in Napels van de laatste Hohenstauf, Conradin kon Karel van Anjou nu ongehinderd naar Sicilië trekken, maar daar werd hij heel erg koel onthaald. Het grootste deel van de bevolking had achter de Hohenstauf Manfred gestaan en Karels leger trad bijzonder repressief en wreed op tegen opstandelingen onder de adel en onder het volk. Bovendien had Karel van Napels de nieuwe hoofdstad gemaakt en nam op Sicilië Messina de plaats in van Palermo als zetel van de onderkoning. Palermo daarentegen zou onder de Fransen een tweederangsrol gaan spelen. Karel van Anjou had overigens de volledige steun van de paus in zijn machtsstrijd met de keizer van het Heilig Roomse Rijk. Hij had ook tal van bondgenoten in Noord-Italië bij de pausgezinde stadstaten en republiekjes zoals Genua en Firenze. 

 Zijn schrikbewind zette de morrende elite van Siciliaanse baronnen ertoe aan om nieuwe anti-Franse samenzweringsplannen te smeden. Ze zochten een tegenkandidaat en vonden die in de echtgenoot van Manfreds dochter Constance van Hohenstaufen, Pedro III van Aragon en Catalonië. Omdat hij nauwelijks in Sicilië verbleef en weinig voeling had met de Siciliaanse bevolking, kon Karel van Anjou onvoldoende inschatten hoe diep de haat tegen de Franse soldaten was. Na de verovering van grote delen van Frankrijk had hij zijn zinnen gezet op een oorlog tegen Constantinopel.  Met dat doel voor ogen had hij al een vloot klaarliggen in Albanië. Vanwege hun onverzettelijke houding had hij de Sicilianen verboden wapens te dragen en toen Franse soldaten weer eens een vrouw lastigvielen voor de Chiesa del Santo Spirito in Palermo en haar ziedende echtgenoot dat wou wreken, trokken de Siciliaanse omstaanders hun wapens die ze onder hun kleren verborgen hielden en slachtten de soldaten af. Dat incident had plaats vlak voor de Vespers, het avondgebed en was het signaal voor een algehele volksopstand, die sindsdien bekend staat als de Siciliaanse Vespers van 1282. Over heel Sicilië werden Fransen opgespoord en afgemaakt. Ze werden gedwongen ‘Cicero’ uit te spreken. Wie dat niet kon, ging eraan, zo wil de overlevering. Of de Brugse opstandelingen hun inspiratie in Sicilië hadden gehaald toen ze tijdens de Brugse Metten  de Franse bezetters van hun bed lichtten en hen dwongen ‘schild en vriend’ te zeggen is niet bekend.  Tijdens het machtsvacuum dat toen ontstond zonden de opstandelingen gezanten naar Pedro III van Aragon en zijn vrouw Constance en nodigden hen uit naar Sicilië.  Aragon was toen een machtig koninkrijk dat vanuit Barcelona met zijn vloot rivaliseerde met de Italiaanse opkomende steden Genua en Pisa. Constance werd aangesteld als regentes en haar zoon Jacobus van Aragon zou de volgende koning van Sicilië worden. De paus bleef echter het huis van Anjou steunen zodat er tot in 1302 officieel twee koningen van Sicilië waren, die bovendien geen van beiden op Sicilië verbleven.

De bloei van Napels onder Robert van Anjou 

De bevolking erkende de Aragonese koningen als de rechtmatige erfgenamen. Alleen Messina dat zijn belang als belangrijke handelshaven zag afnemen, was veeleer voor aansluiting bij het Italiaanse vasteland. Maar daarvan kwam voorlopig niets in huis. Sicilië onder Aragonees bewind en Zuid-Italië onder het huis van Anjougingen elk hun eigen weg en het kwam regelmatig tot een militair treffen, waarbij de Aragonezen meestal het pleit wonnen.  Even kwam er een tijdelijk bestand toen Robert I van Anjou trouwde met Yolanda, de zus van de Aragonees-Siciliaanse koning Jacobus. Maar de Sicilaanse baronnen weigerden Robert van Anjou als koning en hesen Frederik II, de broer van Jacobus op het schild. In de Vrede van Caltabellota (1302) zag het huis van Anjou uiteindelijk af van zijn aanspraken op Sicilië. Robert I van Anjou regeerde van 1310 tot 1343 en maakte Napels tot een cultureel bloeiende stad, onder meer door het dynamisme van de Florentijnse handelaars en kunstenaars. Robert I werd in Italië gelauwerd als ‘De wijze’, omdat hij de oorlogszuchtige Italiaanse stadstaten vaak door zijn tussenkomst wist te verzoenen. De pausgezinde Noord-Italiaanse steden (de Welfen), beschouwden hem als hun leider, maar het opstandige Sicilië dat niet wou weten van zijn aanhechting bij Napels, bleef een vlek op zijn blazoen.

 Robert van Anjou trad ook op als beschermheer van paus Clemens V, die de pauselijke zetel verhuisde naar Avignon in 1309. Rome was toen een onveilig wespennest met rivaliserende aristocratische families en  de kerk stond sterk onder de invloed van de Franse koning Filips de Schone. Uiteindelijk zouden de volgende pausen allemaal Fransen zijn die zich vestigden in Avignon en in 1335 er het gigantische Palais des Papes lieten optrekken. Het graafschap Provence was toen al ingelijfd bij Anjou. In 1377 keerde de paus terug naar Rome, maar dat was van korte duur, omdat de kardinalen het in conclaaf niet eens konden worden over wie de nieuwe paus zou worden, wat leidde tot het Westers schisma met een paus in Rome, die erkend werd door het Heilig Roomse Rijk, Engeland en Noord-Italië en een paus in Avignon die de steun kreeg van Frankrijk, Napels, Aragon en Bourgondië. Het gevolg was een regen van wederzijdse excommunicaties. Die schizofrene toestand zou blijven duren tot in 1417 op het concilie van Konstanz, waar de bestaande pausen de plaats moesten ruimen voor de nieuwe paus Martinus V. 

Simone Martini, portret van Robert van Anjou, koning van Napels

Belangrijke rol van Sicilië uitgespeeld in 14de eeuw

Algemeen wordt aangenomen dat na de Siciliaanse Vespers de teloorgang van het eens zo rijke en welvarende Sicilië werd ingezet. Met stadstaten als Syracuse en Agrigento in het oosten en zuiden die deel uitmaakten van Magna Graecia was het de schakel die de Romeinen met de rijke Griekse cultuur lieten kennismaken. In het Romeinse Rijk was het voor de miljoenenstad Rome daarna een tijdlang samen met Egypte de graanschuur. Onder de Arabieren, de Normandische Hautevilles en de Hohenstaufen was het de bakermat van een mediterrane, tamelijk diverse cultuur, maar nu werd het geregeerd vanuit Barcelona in het verre Spanje en zakte het gevoelig in de belangstelling van de regerende vorsten, Intussen was het zwaartepunt van de handel in de Middellandse Zee, de koopvaardij en de economische welvaart al een tijdje naar de Noord-Italiaanse steden Genua, Pisa, Firenze en Venetie en naar de Vlaamse en Duitse Hanzesteden verschoven en waren Messina en Palermo gedegradeerd tot havens die als tussenstop op de handelsroutes dienst deden.  

Tot overmaat van ramp meerden in 1347 in Messina enkele Genovese schepen aan die van Kaffa kwamen, een handelspost op de Krim met aan boord alleen maar doden en een doodzieke bemanning die onder afgrijselijke gezwellen zat. Zij waren het die de pest die al in Azië had huisgehouden langs de Zijderoute naar Sicilië brachten.  Stedelingen vluchtten naar het binnenland, maar daar bleek dat ook ganzen, schapen en koeien besmet waren. Uiteindelijk zou naar schatting de helft van de Siciliaanse bevolking onder deze erg besmettelijke ziekte bezwijken. Enkele maanden later teisterde de pandemie ook de steden in Noord- en Midden-Italië. In zijn Decamerone, die hij schreef in 1352, geeft Giovanni Boccaccio een levendige beschrijving van hoe de ziekte zich ontwikkelde: ze begon met gezwellen in de liesstreek en de oksels, die zich over het hele lijf verspreiden en daarna plaats maken voor zwarte en grauwe vlekken. Volgens zijn getuigenis had ze al in 1348 Firenze bereikt en maakte op enkele maanden tijd honderd duizend dodelijke slachtoffers, waarna de stad zo goed als leeg liep. De pest zou in golven terugkeren tot in de 18de eeuw. Pas tegen het einde van de 19de eeuw werd ontdekt dat beten van vlooien die op ratten en andere knaagdieren leven de ziekmakende bacterie overbrachten op mensen.   

Pest in Firenze met Petrarca op voorgrond

Sicilië onder het huis van Aragon

De Aragonese dynastie regeerde over een gebied dat zich uitstrekte rond het Westelijke deel van de Middellandse zee, van Valencia tot in Zuid-Frankrijk en over eilanden als de Balearen, Malta, Sicilië en later ook Sardinië. Sicilië was het verst gelegen van het bestuurlijke centrum in Barcelona en Zaragossa en werd geregeerd door een onderkoning, terwijl de koning in Aragon verbleef en vooral veel oorlog voerde. De lokale Siciliaanse baronnen zetelden nog wel in een parlement in Palermo maar hadden weinig inspraak en werden gesust met wat privileges. De onderkoning besliste. De belangrijkste vorst van Aragon was de ambitieuze Alfons V, die regeerde van 1416 tot 1468,  ongeveer in de periode dat de Nederlanden onder de hertogen van Bourgondië een hoge bloei kenden en de macht van de Franse koningen een dip kende omdat ze tot in 1453 met Engeland in de Honderdjarige Oorlog verwikkeld waren. Zowel het Engelse koningshuis Plantagenet als het Franse adellijke huis Valois eisten namelijk de Franse troon voor zich op. Alfons V zou in 1420 Sardinië kopen, maar zijn poging om Corsica in te lijven stuitte op hevig verzet van Genua. In 1442 zou hij Zuid-Italië en Napels bij zijn rijk inlijven nadat hij een alliantie van de pauselijke staten, Venetië en Firenze had verslagen. Sicilië en Zuid-Italië vormden onder Alfons V van Aragon weer één koninkrijk, maar Palermo moest de plaats ruimen voor Napels als hoofdstad. Alfons V vestigde er zijn hof, leefde er met opeenvolgende minaressen met wie hij drie kinderen had en liet Aragon besturen door zijn vrouw, Maria, die kinderloos bleef. Het iconische en imposante Castelnuovo in Napels werd door hem gebouwd. Als katholieke vorst voerde hij ook oorlog tegen de Ottomanen die in 1453 Constantinopel hadden ingenomen. Maar vreemd genoeg liet hij zijn rijk, inclusief Sicilië aan zijn broer Juan II over, terwijl hij het koninkrijk Napels aan zijn bastaardzoon Ferrante schonk. Sicilië en Napels waren weer even gescheiden. 

Alfons V van Aragon