Zondag 4 september: Gravina in Puglia
Mijn vrije dag in Gravina start bewolkt en de koelte is welkom na de hitte van gisteren. Na mijn ontbijt in een koffiebar op de hoek van de straat trek ik meteen naar de kathedraal van ‘La Vergine Maria Assunta’.
De kathedraal van de Heilige Maagd Maria Hemelvaart
De moeder gods staat in een rozet uit de oorspronkelijke Romaanse kerk, boven de hoofdingang in een prachtig bas reliëf vereeuwigd. Want de oorspronkelijk driebeukige kerk was in Romaanse stijl gebouwd aan het eind van de 11de eeuw in opdracht van Umfrido d’Altavilla (Humfried van Hauteville, de graaf van Puglia en Calabrië en de vader van Robert Guiscard), afkomstig uit het Normandische Cotentin. In de vijftiende eeuw werd ze grotendeels vernield in een brand en even later viel ze nog eens ten prooi aan een aardbeving. Tegen het eind van die eeuw startte de heropbouw al. Intussen onderging het interieur in de zeventiende en achttiende eeuw verschillende barokke ingrepen zoals een schitterend plafond in verguld houtsnijwerk met drie reusachtige schilderijen, een reusachtig verguld orgel in het priesterkoor en verschillende kapellen met polychrome marmeren altaren in de zijbeuken, waaronder één gewijd aan de aartsengel Michaël, de patroonheilige van Gravina. Het houtsnijwerk van het koor is zestiende-eeuws.
Tegen de linkerzijbeuk aan de kant van de weidse Piazza Benedetto XIII werd de kerk in de zeventiende eeuw uitgebreid met een reusachtig oratorium of bidkapel, de zogenaamde Capellone. De klokkentoren met zijn koepel werd pas eind 17de eeuw voltooid.
Plafond van de Cathedrale della Vergine Maria Assunta
Daarna stap ik naar de Piazza Notar Domenico, waar barokke façades van de Bibliotheca Finia en van de Chiesa del Purgatorio samen met de kathedraal en het klooster een onbezoedeld 18de eeuwse decor bieden.
Bibliotheek en Kerk van het Vagevuur
De Bibliotheca Finia werd begin 18de eeuw gebouwd in opdracht van bisschop Giuseppe Finia, een medewerker van paus Benedetto XIII, naar wie de piazza achter de bibliotheek en naast de kathedraal is genoemd. Ze bevat zeldzame manuscripten en 12 incunabile - dat zijn de eerste gedrukte boeken, de zogenaamde wiegendrukken die tussen 1454, druk van de allereerste Gutenberg-bijbel en 1500 het leven zagen - en de privé-bibliotheek van de paus, een telg uit het hier alomtegenwoordige geslacht Orsini, hoe kan het ook anders.
Bibliotheca Finia, Gravina in Puglia
Schuin tegenover de bibliotheek op het plein Notar Domenico staat de 17de eeuwse barokkerk van het Vagevuur (Chiesa del Purgatorio) met haar macabere gevel versierd met skeletten en doodskoppen. Ze werd gebouwd door de Confraternita delle Anime del Purgatorio, een broederschap die bad voor de zielen van de overledenen. Voorbijgangers worden eraan herinnerd hoe sterfelijk ze wel zijn door het bijschrift van een doodshoofd links van de ingang : “Quod tu es, ego fui”, (wat jij bent, was ik) en bij een doodshoofd rechts :“Quod tu eris, ego sum’” (wat jij zal zijn, ben ik). Het is een latijnse frase die ook vaak als grafschrift terugkeert op kerkhoven.
Chiesa del Purgatorio, Gravina in Puglia
Madonna delle Grazie
In Gravina bevindt zich, buiten de stadsmuren weliswaar, vlakbij het station, nog een merkwaardig excentrieke kerk, de Madonna delle Grazie. Het onderste compartiment is gemetseld in de vorm van een burcht, waar de ingangen van de kerk in de de drie wachttorens van de burcht zijn verwerkt. In het midden van de gevel prijkt het beeld van een enorme arend met gespreide vleugels boven de centrale ingang met in het midden boven de arend in het timpaan een bisschopsmijter. Op die manier is de hele façade een weergave van het wapenschild van de toenmalige bisschop van Gravina, Vincenzo Giustiniani, die eind 16de, begin 17de eeuw een dynamisch beleid voerde, hier een seminarie oprichtte voor priesters en dit vreemde sanctuarium liet bouwen. Twee latijnse citaten uit het Deuterium en uit een psalm geven een verklaring voor het beeld van de bizarre gevel. Het kasteel staat voor de kerk die zich verdedigt tegen de vijand zoals een burcht dat doet, de arend met gespreide vleugels is de beschermer die zijn kuikens (gelovigen) aanspoort om te vliegen.
Madonna delle Grazie, Gravina in Puglia
Grotkerken en onderwereld
Maar Gravina is behalve één van de locaties voor de 25ste James Bond-film (No Time to Die) die er in 2019 werd gefilmd ook en in de eerste plaats het kleine Matera van Puglia, waar de grotwoningen en -kerken deel uitmaakten van een heel ondergronds tunnel- en grottenstelsel. Daarvoor keer ik op mijn stappen terug naar de Piazza Benedetto XIII, waar aan het uiteinde van het plein een trap afdaalt naar de ravijn van de Torrente Gravina waar zich één grotkerk van de patroonheilige van de stad bevindt, de San Michele delle Grotte en twee ter ere van de heilige maagd: de Maria dei Angeli en de Madonna della Stella.
San Michele delle Grotte
De afdaling naar de tiende eeuwse San Michele delle Grotte biedt een fascinerende inkijk in het complex van de ondergrondse kerk, waar in de kalksteen zuilen, boogconstructies, nissen, trappen en vloeren zijn gehouwen en gepolijst. De cultus van de aartsengel San Michele was zowel bij de Longobarden als de Byzantijnen populair. In een fresco in een nis wordt hij afgebeeld aan de zijde van Christus en de H. Paulus. In een zogenaamd ossuarium, dat zich in een aangrenzende kamer bevindt, liggen honderden skeletten van inwoners van Gravina die volgens de legende in de tiende eeuw door de Saracenen werden afgeslacht.
Deze chiesa rupestre werd grondig gerestaureerd, een aantal andere wacht nog op restauratie. De gemeente verzamelt fondsen om er in navolging van Matera een heus ‘parco delle chiese rupestri’ van te maken.
Madonna della Stella
Aan de overkant van de ravijn, gevormd door de Gravinarivier, bevindt zich aan de voet van de heuvel Botromagno de Madonna della Stella, zo genoemd omdat er een fresco werd gevonden van een madonna met kind met een ster op het voorhoofd. Voor de grotruimte een kerk werd was ze al gebruikt voor heidense vruchtbaarheidsriten, zoals de wanden met afbeeldingen van dieren getuigen. Volgens een getuigenis van een zeventiende eeuwse bisschop zou de Madonna della Stella ook bij bepaalde tijdgenoten nog zijn gebruikt voor nachtelijke promiscue orgieën die vergezeld gingen van opzwepende dans en gezang. De reden waarom hij in 1693 de toegang tot de kerk na valavond verbiedt. Volgens een andere legende was de kerk een plaats waar steriele vrouwen aan riten deelnamen om te kunnen zwanger worden.
San Michele delle Grotte, Gravina in Puglia
De mooiste Byzantijnse fresco’s uit de grotkerk van San Vito Vecchio en van de Padre Eterno zijn te bewonderen in het museum van de Pomarici-Santomasi Foundation in het centrum van de stad.
De grotkerken zijn weliswaar de grootste en de meest in het oog springende grotten, maar ze vormen maar een fractie van de ondergrondse wereld. Onder de bovengrondse stad met zijn straten en pleinen ligt een chaotische wereld van kelders, voormalige ambachtelijke ateliers, woningen, opslagplaatsen en tunnels die uit de kalksteen werden gekapt, te volgen via bewegwijzerde paden. Terwijl ik zo’n pad volg vanuit het centrum kom ik in de late namiddag bij het oude aquaduct dat in de 17de eeuw werd gebouwd tussen de westelijke en oostelijke oever van de Gravinarivier die de stad vanuit het hoger gelegen kalkplateau van water moest voorzien. Het aquaduct werd vernield door een aardbeving en herbouwd door de Orsini’s in de 18de eeuw. Vandaag kan men er overheen wandelen om een kijkje te nemen bij de grotkerken, de grotwoningen en de grafkamers aan de overkant. Je kunt er van de zonsondergang genieten bovenop de kalksteenheuvel Botromagno (tevens de naam van een lokale wijn). De heuvel en de wandelroute “Padre Eterno” beneden in de vallei liggen bezaaid met grafkamers die dateren uit de 7de-3de eeuw voor Christus. In het ravijn gedijen de cipressen bijzonder goed, wat de omgeving het stereotiepe uitzicht geeft van de Golgotha in Jeruzalem en Pasolini deed besluiten om in deze omgeving zijn ‘Evangelie volgens Mattheus te filmen’.
De aquaduct over de Gravina
Luidsprekers testen van gepimpte fiat
Terwijl ik bovenop een rots op de Botromagno van het idyllische uitzicht geniet, komen even verderop twee jonge locals in een opgepimpte fiat aangestoven op de stoffige landweg en beginnen tot grote consternatie van de aanwezige toeristen het indrukwekkende vermogen van hun ingebouwde versterker en luidsprekers te demonstreren aan de hand van bonkige rave party elektropop met bassen die alles wat leeft dekking doet zoeken in spleten en greppels. Lang duurt het niet, maar voldoende lang om alle toeristen terug de brug over te jagen naar de stad. Barbaren, mompel ik, als plots een tweede wagen opdaagt. Vier stoeries met slick back kuiven bovenop half gladgeschoren koppen gooien de portieren open en willen blijkbaar bewijzen dat ze nog meer decibels kunnen produceren. De weergalm tegen de steile wanden van de ravijn produceren een imposant echo-effect. Wellicht was dat het opzet van de vertoning, maar dat maakt het niet minder respectloos en idioot. Ik waag het niet hen eens goed mijn gedacht te zeggen, want de bestuurder van de wagen met zijn getatoeëerde armen en hals en zijn opgeblazen torso heeft veel weg van een kooivechter. Het zou zonde zijn van mijn gebit, waarvoor ik altijd goed zorg heb gedragen. Gelukkig is ook deze ongevraagde demonstratie van korte duur. Mijn lyrische avondmijmeringen zijn intussen wel verdampt of beter …verschroeid door de decibels.
Kathedraal vanaf de heuvel Botromagno, Gravina in Puglia
Ik krijg honger en neem me voor even een kijkje te nemen rond de Villa, het stadspark. Het is er een drukte van jewelste, want het uur van de passeggiata serale, maar hier is die traditionele avondwandeling nogal statisch uitgevallen. Rond elke zitbank in het betegelde park is zowat een samenscholing van de derde leeftijd aan de gang. Ik doe een poging om te begrijpen waarover ze het hebben. Voetbal, maar ook de prijs van tomaten en olijven, meen ik te herkennen. Helaas, na meer dan een dag begrijp ik eigenlijk nog steeds geen snars van het lokale dialect. Een gezellig eethuisje in een zijstraatje met een uitnodigende menukaart lokt me naar binnen. Het worden orecchiette (pasta in de vorm van oorschelpjes) met cime de rapa (een soort steeltjes van rapen) en ansjovis die avond, een bekend streekgerecht. Heerlijk met een glas lokale witte wijn, een Gravina Botromagno, hoe kan het ook anders.
Giuseppe Conte en de Reddito di Citadinanza
Als ik het restaurant verlaat, springen even verderop op een piazza verkiezingsaffiches in het oog. Giuseppe Conte, de kandidaat van de anti-establishment partij Movimento 5 Stelle (Vijfsterrenbeweging) lijkt hier bijzonder populair. Conte was van juni 2018 tot februari 2021 eersteminister, eerst in een onuitgegeven populistische regering met de radicaal-rechtse Lega, daarna in een linkse regering met de Partito Democratico. M5S was als de grote overwinnaar uit de verkiezingen van 2018 gekomen, maar ook de Lega had een enorme winst geboekt dankzij haar anti-immigratiekoers onder Matteo Salvini. Beide partijen, die voortdurend in de clinch gingen met elkaar, probeerden in een coalitie elk te scoren met hun eigen partijprogrammapunten. Toen Legavoorzitter Matteo Salvini de regering echter liet vallen om verkiezingen uit te lokken - zijn partij scoorde op dat moment uitstekend in de peilingen - waren Conte en M5S-boegbeeld Beppe Grillo hem te slim af en zetten de regering gewoon verder, maar wisselden de Lega in voor de linkse Partito Democratico. In februari 2021, toen na de coronacrisis een regering van nationale eenheid onder leiding van Mario Draghi werd geïnstalleerd, maakte Conte daar geen deel meer van uit. Conte is een Pugliese, een Apuliër, en slaagde erin zijn Vijfsterrenbeweging bij de verkiezingen van 2022 fors beter te laten scoren dan de opiniepeilingen hadden voorspeld. Weinige commentatoren hadden erop gerekend dat de Vijfsterrenbeweging nog 15,5% zou scoren. In Puglia kwam ze zelfs als grootste partij uit de stembusslag met 28% en dat was ze ook in het grootste deel van Zuid-Italië.
Het succes dankte M5S onder meer aan haar koppige verdediging van haar belangrijkste programmapunt, de ‘Reddito di Citadinanza’, een soort leefloon voor de laagste inkomens, die de andere grote linkse partij, de PD, niet langer meende te moeten verdedigen tijdens de bezuinigingspolitiek van de regering van nationale eenheid onder Mario Draghi. Wie links stemde in Zuid-Italië deed dat in 2022 dus vooral op M5S, meer dan op de klassieke Partito Democratico.
Reddita di Citadinanza
De Reddita di Citadinanza (RDC) werd bij zijn invoering in 2019 voorgesteld als een soort basisinkomen door de Vijfsterrenbeweging, maar was dat niet. Het was een bijstandsregeling die aan allerlei voorwaarden was onderworpen en alleen toegankelijk was voor de armste gezinnen, dus eigenlijk veel meer een soort leefloon of bijstandsuitkering. Gezinnen die samen onder een dak leefden en waarvan het gezamenlijk jaarinkomen onder de 9360 euro viel kwamen in aanmerking voor een RDC. Voor 67-plussers was dat een Pensione di Cittadinanza. Verder waren er ook strenge limieten aan het vermogen gesteld, onder meer het bezit van onroerend goed. Wie recent een auto of een motorfiets had aangekocht kwam evenmin in aanmerking.
Ook EU-burgers en vreemdelingen die al minstens 10 jaar in Italië woonden, hadden er recht op maar moesten attesten van hun eigen overheid indienen over hun vermogen in hun thuisland. Alle RDC-trekkers moesten bereid zijn om een passende job op te nemen als die binnen de 100 km van de woonst lag bij een eerste aanbod en in heel Italië (!!!) als het om een derde aanbod ging. Ze mochten evenmin een aanbod voor vorming of bijscholing weigeren. De voorwaarden waren soms zo ingewikkeld en streng dat ze aanvragers afschrikten. Een RDC kreeg de gebruiker in de vorm van een kredietkaart waarmee hij welbepaalde aankopen van basisbehoeften kon doen. Aanvankelijk kon men bij goedkeuring 18 maanden RDC genieten, daarna werd dat teruggebracht tot 8 maanden, waarop een nieuwe aanvraag kon worden ingediend.
Assegno di Inclusione: de aalmoes van de regering Meloni
Onder de rechtse regering Meloni werd de RDC in 2024 afgeschaft en vervangen door een Assegno di Inclusione (ADI), die alleen bestemd is voor gezinnen met minderjarige kinderen, mindervaliden of zestigplussers. Bovendien bedraagt de uitkering van de ADI maximaal 500 euro per maand tegenover maximaal 780 euro voor de RDC. Volgens de regering Meloni werd er van de RDC teveel misbruik gemaakt en ontnam het de gebruikers de motivering om een job te zoeken. Conte en zijn M5S, maar ook de PD met haar nieuwe voorzitster Elly Schlein, gaan vanuit de oppositie in het verweer. Zij beweren dat een job vinden voor 50-plussers onbegonnen werk is en dat deze mensen hun rekeningen niet meer zullen kunnen betalen, als de reddita wordt afgeschaft.
Lage lonen, lage uitkeringen
De strenge regeling voor werkloosheidsuitkeringen en het bijzonder lage leefloon maken het voor Italianen zonder job erg moeilijk om de eindjes aan elkaar te knopen. De maximale werkloosheidsuitkering bedraagt maximaal 1500 euro. Vanaf 6 maand stempelen gaat er elke maand 3% af en er kan hooguit twee jaar worden gestempeld. Na 4 jaar werken tegen een brutoloon van 2500 euro bedraagt de werkloosheidsuitkering na een jaar nog 850 euro. Lager opgeleiden die wel werken moeten rekening houden met bruto minimumlonen tussen 1300 à 1700 euro. In 2023 bedroeg het gemiddelde beschikbaar inkomen in Zuid-Italië 17.100 euro per jaar, in het centrum en Noord-Italië was dat 25.000 euro.